NGƯNG THỞ KHI NGỦ KHÔNG CHỈ LÀ “BỆNH ĐÀN ÔNG”: PHỤ NỮ VÀ TRẺ EM ĐANG BỊ BỎ SÓT NHƯ THẾ NÀO?

Khi nhắc đến chứng ngưng thở khi ngủ (OSA), hình ảnh đầu tiên hiện ra trong đầu hầu hết mọi người là một người đàn ông trung niên, thừa cân, ngáy vang cả phòng. Hình ảnh đó không sai, nhưng nó mới chỉ kể được một phần câu chuyện.

Thực tế, gần 40% bệnh nhân OSA mới được chẩn đoán là phụ nữ, theo dữ liệu từ ResMed. Và ở trẻ em, OSA không chỉ gây mệt mỏi mà còn âm thầm cản trở sự phát triển nhận thức và thể chất trong những năm tháng quan trọng nhất của cuộc đời. Hai nhóm này đang bị bỏ sót trong hầu hết các cuộc tư vấn y tế, bởi vì triệu chứng của họ trông rất khác so với những gì chúng ta vẫn tưởng.

PHẦN 1: PHỤ NỮ VÀ OSA – TẠI SAO BỊ BỎ QUA LÂU ĐẾN VẬY?

1.1. OSA ở phụ nữ trông khác hoàn toàn

Ở nam giới, dấu hiệu điển hình của OSA là: ngáy to, ngưng thở rõ ràng trong đêm, và buồn ngủ ban ngày. Những triệu chứng này dễ nhận biết, dễ mô tả lại với bác sĩ.

Ở phụ nữ, bức tranh lâm sàng mờ nhạt hơn nhiều. Thay vì ngáy ầm ĩ, phụ nữ mắc OSA thường có những biểu hiện bị nhầm sang các vấn đề khác:

• Mệt mỏi mãn tính: thường bị quy kết là do căng thẳng, thiếu máu, hoặc “làm việc quá sức”
• Khó ngủ, ngủ không sâu:  dễ bị chẩn đoán nhầm là mất ngủ đơn thuần
• Thức dậy nhiều lần trong đêm, không rõ lý do
• Đau đầu buổi sáng, cổ họng khô
• Lo âu, trầm cảm nhẹ: đặc biệt phổ biến ở phụ nữ tuổi trung niên và sau mãn kinh
• Tâm trạng thay đổi thất thường, giảm khả năng tập trung

Nghiên cứu lâm sàng của ResMed chỉ ra rằng phụ nữ mắc OSA có xu hướng mất nhiều thời gian hơn để chìm vào giấc ngủ, gặp nhiều hạn chế lưu lượng dòng thở hơn, và các cơn tỉnh giấc xảy ra thường xuyên hơn trong giai đoạn ngủ REM. Chỉ số AHI (số cơn ngưng thở/giờ) của phụ nữ thường thấp hơn nam giới dễ bị coi là “nhẹ”, nhưng mức độ ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ lại không hề kém.

1.2. Những giai đoạn cuộc đời làm tăng nguy cơ OSA ở phụ nữ

Hormone đóng vai trò bảo vệ đường thở ở phụ nữ đặc biệt là progesterone và estrogen có tác dụng kích thích cơ hầu họng duy trì trương lực. Nhưng có ba giai đoạn mà sự bảo vệ này bị suy giảm đáng kể:

• Thai kỳ: Cân nặng tăng, dịch tích tụ quanh cổ, màng nhầy mũi phù nề do thay đổi nội tiết. Nhiều nghiên cứu ghi nhận OSA xuất hiện lần đầu hoặc nặng hơn trong tam cá nguyệt thứ 3.
• Hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS): Sự mất cân bằng androgen trong PCOS làm tăng nguy cơ OSA lên đến 9 lần so với phụ nữ bình thường cùng độ tuổi.
• Mãn kinh: Sau khi mãn kinh, nguy cơ mắc OSA ở phụ nữ tăng gần ngang với nam giới cùng tuổi do progesterone và estrogen giảm mạnh.

1.3. Giải pháp điều trị được thiết kế riêng cho phụ nữ

Nhận ra sự khác biệt này, ResMed đã phát triển dòng thiết bị AirSense 10 AutoSet for Her – lần đầu tiên trong ngành, một thuật toán điều trị CPAP được lập trình riêng cho sinh lý học đường thở của phụ nữ.

Thay vì tăng áp lực đột ngột như các máy thông thường, AutoSet for Her phản ứng nhạy cảm hơn với từng nhịp thở bị giới hạn lưu lượng:  điều đặc trưng ở bệnh nhân nữ và điều chỉnh áp lực một cách tinh tế, ít gây gián đoạn giấc ngủ hơn. Dòng mặt nạ AirFit for Her cũng được thiết kế nhỏ hơn, nhẹ hơn, với khung đeo đầu phù hợp nhiều kiểu tóc.

PHẦN 2: OSA Ở TRẺ EM: KẺ PHÁ HOẠI ÂM THẦM SỰ PHÁT TRIỂN

2.1. Trẻ em ngủ ngáy: bình thường hay báo động?

Rất nhiều bậc cha mẹ nghĩ rằng trẻ ngủ ngáy là chuyện dễ thương, vô hại. Thực tế không phải vậy.

Khi một đứa trẻ ngáy đều đặn, thở qua miệng khi ngủ, hoặc có những đêm nằm trong tư thế kỳ lạ (cổ ưỡn ra sau, đầu ngẩng cao) đó có thể là dấu hiệu cơ thể đang cố gắng mở thông đường thở. Hội chứng OSA ở trẻ em có cơ chế tương tự người lớn, nhưng nguyên nhân thường khác và hệ quả thì còn nghiêm trọng hơn về lâu dài.

2.2. Nguyên nhân phổ biến nhất ở trẻ

• Amidan và VA (Adenoid) phì đại: đây là nguyên nhân hàng đầu ở trẻ em độ tuổi mầm non và tiểu học. Hai khối mô này khi quá lớn sẽ thu hẹp đường thở trên đáng kể, đặc biệt khi trẻ nằm ngủ.
• Cấu trúc hàm mặt bất thường: hàm nhỏ, cằm lùi, hoặc vòm miệng cao hẹp đều làm giảm không gian đường thở.
• Béo phì ở trẻ em: ngày càng phổ biến và là yếu tố nguy cơ ngày càng quan trọng do mỡ tích tụ quanh cổ họng.
• Dị ứng đường hô hấp mãn tính: niêm mạc mũi sưng phù lâu dài buộc trẻ thở bằng miệng, kéo lưỡi đổ về phía sau khi ngủ.

2.3. Những triệu chứng ban ngày mà cha mẹ thường bỏ qua

Không giống người lớn (buồn ngủ ban ngày), trẻ em bị thiếu oxy mãn tính thường phản ứng theo chiều ngược lại: chúng trở nên hiếu động quá mức, khó tập trung, dễ cáu gắt. Đây là lý do nhiều trẻ OSA bị chẩn đoán nhầm là rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) trong nhiều năm.

• Học lực sụt giảm không rõ nguyên nhân
• Khó tập trung, hay mơ màng trong lớp
• Hiếu động bất thường hoặc ngược lại, uể oải, thờ ơ
• Đái dầm ban đêm (enuresis) kéo dài quá tuổi
• Chậm tăng cân, chiều cao không theo chuẩn phát triển
• Thường xuyên thở bằng miệng, miệng khô, hơi thở nặng mùi

2.4. Khi nào cần đưa trẻ đi kiểm tra?

Theo Viện Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ (AASM), trẻ cần được đánh giá chuyên khoa nếu có từ hai triệu chứng sau trở lên:

• Ngủ ngáy ≥ 3 đêm/tuần
• Thở qua miệng thường xuyên khi ngủ
• Tư thế ngủ bất thường (cổ ưỡn, đầu cao)
• Mồ hôi trộm nhiều dù phòng không nóng
• Học lực hoặc hành vi thay đổi rõ rệt kéo dài trên 2 tháng

BƯỚC TIẾP THEO: ĐỪNG ĐỢI ĐẾN KHI TRIỆU CHỨNG QUÁ RÕ

OSA không tự khỏi theo thời gian. Ở cả phụ nữ lẫn trẻ em, việc để bệnh tiến triển âm thầm nhiều năm để lại những hệ lụy khó đảo ngược, từ các vấn đề tim mạch ở phụ nữ trưởng thành đến sự chậm phát triển nhận thức ở trẻ em.

Chẩn đoán OSA không khó như nhiều người nghĩ. Phương pháp đo đa ký hô hấp tại nhà ngày nay có thể thực hiện trong một đêm ngủ bình thường, không cần nhập viện, không xâm lấn. Chỉ số AHI từ kết quả đó sẽ cho bác sĩ biết chính xác mức độ bệnh và hướng điều trị phù hợp.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] ResMed. AirSense 10 AutoSet for Her – Clinical Evidence & Product Documentation. ResMed Ltd, 2024.

[2] Benjafield, A.V., et al. (2019). Estimation of the global prevalence and burden of obstructive sleep apnoea. The Lancet Respiratory Medicine, 7(8), 687–698.

[3] American Academy of Sleep Medicine (AASM). (2014). International Classification of Sleep Disorders, 3rd ed.

[4] Punjabi, N.M. (2008). The epidemiology of adult obstructive sleep apnea. Proceedings of the American Thoracic Society, 5(2), 136–143.

[5] Osorio, R.S., et al. (2015). Sleep-disordered breathing advances cognitive decline in the elderly. Neurology, 84(19), 1964–1971.

[6] VN SleepCare Enhancement – ResMed Vietnam Data, October 2024.